Zachęty – dopuszczalność przyjmowania wynagrodzenia przez firmę inwestycyjną za usługę oferowania certyfikatów inwestycyjnych

Zachęty – dopuszczalność przyjmowania wynagrodzenia przez firmę inwestycyjną za usługę oferowania certyfikatów inwestycyjnych

Artykuły, Compliance/AML, Hot News, MiFID Brak komentarzy do Zachęty – dopuszczalność przyjmowania wynagrodzenia przez firmę inwestycyjną za usługę oferowania certyfikatów inwestycyjnych

Zachęty – dopuszczalność przyjmowania wynagrodzenia przez firmę inwestycyjną za usługę oferowania certyfikatów inwestycyjnych

Alicja Szpringer, radca prawny

Jakub Szpringer, radca prawny

Wersja do pobrania w PDF: TUTAJ.

Celem niniejszej publikacji jest ocena wpływu przepisów  implementujących pakiet  regulacji MiFID II na potrzebę i proces identyfikacji tzw. zachęt w odniesieniu do usługi oferowania papierów wartościowych, w tym zwłaszcza certyfikatów inwestycyjnych funduszy inwestycyjnych zamkniętych. Na tym tle weryfikacji wymaga m.in. czy wymogi dotyczące dwustronnego zarządzania procesem weryfikacji i dokumentowania zachęt zarówno przez firmę inwestycyjną, jak i towarzystwa funduszy inwestycyjnych (TFI), w odniesieniu do procesu przyjmowania zleceń nabycia jednostek uczestnictwa, powinny być stosowane w odniesieniu do oferowania certyfikatów inwestycyjnych.

Czym jest zachęta

Pojęciem zachęt określa się korzyści pieniężne lub niepieniężne, których otrzymanie może stanowić nieuzasadnioną motywację wpływającą na zachowanie podmiotu świadczącej usługę na rzecz klienta. W praktyce taka korzyść może zaburzać wpływ na wybór lub wykonanie usługi w najlepiej pojętym interesie klienta. Celem wyeliminowania zniekształceń w otoczeniu konkurencyjnym procesu oferowania usług i produktów inwestycyjnych, które mogłyby systemowo podważyć zaufanie do rynku finansowego, MiFID I[1]  wprowadził zakaz przyjmowania lub przekazywania tego rodzaju świadczeń firmom inwestycyjnym.

Zmiany wynikające z MiFID II

Uchwalona niemal dekadę później dyrektywa MiFID II[2]  nie wprowadziła dla firm inwestycyjnych nowych obowiązków w stosunku do MiFID I. Zmiana polega głównie na innym rozłożeniu nacisków dyrektywy. Jakkolwiek dyrektywa MiFID  posiadała  poprzednio charakter wyjaśnienia sposobu traktowania przez państwa członkowskie firm inwestycyjnych przyjmujących zachęty, aktualnie MiFID II nakazuje państwom przyjęcie określonego podejścia w przypadku przyjmowania zachęt niezgodnie z treścią dyrektywy. Efektem jest wprowadzenie generalnego zakazu przyjmowania zachęt w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi[3], podczas gdy w poprzednim stanie prawnym, problematyka zachęt uregulowana była na poziomie rozporządzeń dotyczących działalności firm inwestycyjnych.

Usługa maklerska świadczona na rzecz inwestora w związku z procesem oferowania

MiFID II doprecyzował również instytucję oferowania instrumentów finansowych, która poprzednio kwalifikowana była jako usługa świadczona wyłącznie na rzecz emitenta. Oznaczało to brak istnienia stosunku prawnego pomiędzy oferującym a inwestorem, w związku z tym nie były wobec tego ostatniego wypełniane  obowiązki przewidziane przez MiFID w relacji firma inwestycyjna – klient. Zmianę w powyższym zakresie wprowadzono poprzez dodanie do ustawy o obrocie instrumentami finansowymi art. 74b nakazującego, w procesie oferowania, zawarcie  z osobami, na rzecz których alokowane są oferowane instrumenty, umowy przyjmowania  i przekazywania zleceń. W efekcie, w aktualnym stanie prawnym, w procesie oferowania instrumentów finansowych, firma inwestycyjna występuje równolegle w dwóch stosunkach prawnych, tj. jako świadczący usługę inwestycyjną – oferującego (w relacji z emitentem) oraz przyjmującego i przekazującego zlecenie złożenia zapisu na instrument finansowy (w relacji  z inwestorem). W perspektywie systemowej jest to zatem uzasadnione rozciągnięciem ochrony prawnej dotyczącej ochrony należytego interesu klienta na inwestorów, którzy obejmują papiery wartościowe na skutek inicjatywy podmiotu je oferującego (tj. firmy inwestycyjnej).

Konflikt interesów

Świadcząc usługi na rzecz wyżej wskazanych dwóch podmiotów, w stosunku do których – w równym stopniu – występuje obowiązek działania w sposób rzetelny, z uwzględnieniem najlepiej pojętego interesu klienta, firma inwestycyjna pozostaje w potencjalnym konflikcie interesów. W zakresie dotyczącym zidentyfikowania i zapobieżenia potencjalnemu konfliktowi interesów, MiFID II nakłada na firmy inwestycyjne przede wszystkim obowiązki polegające m.in. na zapewnieniu przez firmę inwestycyjną, że jej rola w świadczeniu usług nie wpłynie negatywnie na interesy klientów.

W konsekwencji, firma inwestycyjna zobowiązana jest poinformować klienta o istniejących konfliktach interesów, związanych ze świadczeniem danej usługi maklerskiej, na rzecz tego klienta. Firma inwestycyjna powinna klientowi wyjaśnić naturę i źródło tego rodzaju konfliktu, aby umożliwić klientowi podjęcie świadomej decyzji odnośnie nabycia produktu inwestycyjnego. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że z perspektywy firmy inwestycyjnej będącej w relacji prawnej – odpowiednio z inwestorem oraz funduszem inwestycyjnym (lub organem zarządzającym funduszem) – potencjalny konflikt interesów występuje z definicji w relacji jedynie z inwestorem. Należy bowiem pamiętać, że płatności otrzymywane w związku ze świadczeniem tego rodzaju usług mogą potencjalnie wpłynąć na osobiste rekomendacje lub decyzje inwestycyjne firmy w odniesieniu do portfeli klientów w sposób, który może nie być w ich najlepszym interesie[4].

Usługa oferowania FIZ a usługa przyjmowania i przekazywania zleceń FIO

Występowanie przez firmę inwestycyjną w podwójnej roli w procesie oferowania instrumentów finansowych rodzi pytania o charakter wzajemnych relacji pomiędzy uczestnikami tego procesu w kontekście poziomu ochrony klienta firmy inwestycyjnej, w tym zwłaszcza w odniesieniu do tzw. zachęt.

W przypadku umów dystrybucyjnych, dotyczących przyjmowania dyspozycji nabycia jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych otwartych, poza wątpliwością jest, iż FIO lub TFI nim zarządzające są podmiotami trzecimi w relacji do usługi świadczonej na rzecz inwestorów nabywających jednostki uczestnictwa. Nie można bowiem zidentyfikować relacji między funduszem a firmą inwestycyjną jako usługi maklerskiej. Firma bowiem nie świadczy usługi przyjmowania lub przekazywania zleceń nie na rzecz funduszu, ale na rzecz przekazującego zlecenie tj. inwestorów.

Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku funduszu inwestycyjnego zamkniętego – emitenta certyfikatów inwestycyjnych, który w istocie staje się klientem firmy inwestycyjnej. W takiej sytuacji powstają 3 stosunki prawne pomiędzy każdym z kręgu fundusz – dystrybutor – inwestor z czego obie relacje firmy inwestycyjnej powinny być identyfikowane jako umowy wykonywania usług maklerskich.

Dopuszczalność przyjmowania zachęt w aktualnym stanie prawnym  

W świetle przepisów przewidujących wyjątki od generalnego zakazu przyjmowania zachęt[5], należy więc rozważyć, czy przyjmując świadczenie pieniężne w postaci wynagrodzenia za proces oferowania, firma inwestycyjna korzysta z wyłączenia dotyczącego możliwości przyjmowania zachęt od klienta lub od osoby działającej w jego imieniu.

Argumentem przemawiającym za tym stanowiskiem jest okoliczność, że proces usługi oferowania wiąże się z określonym nakładem pracy w tym kosztów osobowych i rzeczowych po stronie dystrybutora w relacji z emitentem jak np. strukturyzacja emisji, jej przygotowanie, rozliczenie itp.  W kontekście całościowego spojrzenia na relacje z inwestorami, zawarcie takiej umowy w istocie zwiększa możliwości nabywania szerokiego wachlarza instrumentów finansowych[6].

Z drugiej strony nie bez znaczenia jest fakt, że inwestor jest także dostarczycielem przychodów dla TFI, a zatem opłata przekazywana firmie inwestycyjnej w związku z emisją tytułów uczestnictwa funduszu zarządzanego przez TFI jest w pewnym uproszczeniu redystrybucją opłat jakie klienci końcowi przekazują z tytułu zarządzania funduszem inwestycyjnym przez TFI.

W przypadku świadczeń przyjmowanych przez firmę inwestycyjną w związku ze świadczeniem różnego rodzaju usług o charakterze dostarczania i rekomendowania produktów powstaje pytanie, czy można uznać je za wypłacane w związku z usługami świadczonymi przez tę firmę na rzecz klientów. Biorąc pod uwagę ścisły związek funkcji alokacji i rekomendowania instrumentów finansowych, takich jak certyfikaty inwestycyjne funduszy zamkniętych, ze świadczeniem w odniesieniu do tych funduszy usług inwestycyjnych przez firmę inwestycyjną na rzecz klientów, odpowiedź powinna być twierdząca.  W konsekwencji należy przyjąć, że prowizja na rzecz dystrybutora pochodząca od emitenta papierów wartościowych (FIZ) lub podmiotów z nim powiązanych (w  tym także TFI zarządzającego funduszem zamkniętym) powinna być kwalifikowana jako mająca związek z usługą inwestycyjną świadczoną przez firmę inwestycyjną na rzecz inwestora w rozumieniu art. 24 ust. 9 MiFID II[7] . Tym samym jest to tzw. zachęta.

Oczywiście nie można nie dostrzec, że w takim wypadku opłata jest przekazywana przez klienta firmy inwestycyjnej (emitent), co literalnie jest podstawą dla przyjęcia jej dopuszczalności (zgodnie z art. 83d ust. 1 pkt 1) ustawy o obrocie instrumentami finansowymi). Mając więc na uwadze powyższe oraz treść art. 27 ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami nie ma zatem powodów aby twierdzić, że zawarcie takiej umowy byłoby niedopuszczane lub z zasady byłoby objęte zakazem ustalenia wynagrodzenia z tytułu takiej umowy na rzecz firmy inwestycyjnej. Jednakże w takim wypadku nie można dokonać przeniesienia lub utożsamienia usługi świadczonej na rzecz jednej z grup klientów (emitenci) na inną grupę klientów (osoby obejmujące papiery wartościowe emitenta za pośrednictwem firmy inwestycyjnej). Innymi słowy, rozstrzygnięcie o dopuszczalności pobierania opłat od jednego
z klientów, w relacji do usługi świadczonej na rzecz tego klienta, nie zwalnia z obowiązku oceny wpływu otrzymanej w ten sposób opłaty na konieczność zapewnienia działania w najlepiej pojętym interesie innego klienta. Czyli – emitent jest zarówno klientem w przypadku usługi dystrybucji, jak i osobą trzecią w stosunku do usługi maklerskiej świadczonej na rzecz inwestora nabywającego instrumenty emitowane przez tego emitenta, co musi wpływać na ocenę standardu usługi świadczonej na rzecz inwestora – w tym dopuszczalności otrzymania opłaty z tytułu usługi oferowania.

Poprawa jakości usług świadczonych na rzecz klienta końcowego

Wszelkie świadczenia, opłaty i prowizje, jako przyjmowane od podmiotu innego niż klient lub osoba działająca w jego imieniu, powinny spełniać warunki pozwalające na ich przyjęcie przez firmę inwestycyjną, jako podnoszącą jakość usługi lub niezbędne dla jej świadczenia. Mając na uwadze charakter rozważanej usługi dodatkowego komentarza wydaje się wymagać grupa wypadków, wskazanych w art. 83d ust. 1 pkt 3 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi.

Stworzenie zamkniętego katalogu usług dodatkowych, uzasadniających wypłatę zachęt na rzecz firm inwestycyjnych na podstawie powyższego przepisu, nie jest możliwe ani konieczne. Zgodnie z art. 11 ust. 2 Dyrektywy 2017/593[8]  wynagrodzenie, prowizję lub korzyść niepieniężną uznaje się za mające na celu podniesienie jakości odpowiedniej usługi świadczonej na rzecz klienta, jeżeli spełnione są kumulatywnie warunki wskazane w tym przepisie, tj:

  • usługa dodatkowa lub usługa wyższego stopnia świadczona na rzecz klienta akcesoryjnie względem usługi głównej musi być proporcjonalna do poziomu otrzymanych świadczeń,
  • otrzymane świadczenia nie mogą przynosić firmie inwestycyjnej, jej udziałowcom lub pracownikom bezpośredniej korzyści, nie przynosząc przy tym wymiernej korzyści danemu klientowi,
  • otrzymane świadczenia są uzasadnione przynoszeniem bieżącej korzyści danemu klientowi w związku z bieżącą zachętą.

Należy więc przyjąć, że wśród podstawowych warunków jakie powinny być spełniane w każdym czasie przez podmiot przyjmujący zachętę jest to, aby beneficjentem był klient – lub łącznie tożsama grupa klientów – na rzecz którego świadczona jest usługa danego typu (co nie wyklucza, aby beneficjentami były także inni klienci firmy inwestycyjnej). Ponadto, za podwyższenie standardu usług uznać można taki sposób świadczenia usługi będącej „rewersem” usługi maklerskiej świadczonej na rzecz inwestora, wykraczający poza niezbędne minimum jakiego wymagają od firmy inwestycyjnej przepisy prawa lub istota usługi (za jaki można uznać np. koszt trwałego nośnika na jakim przekazywane są wymagane przepisami informacje). Dodatkowo, przysporzenie zaistniałe wskutek przyjęcia zachęty nie może skutkować tym, że dominującym beneficjentem przysporzenia jest firma inwestycyjna, a nie klient końcowy.

Wymogi w zakresie weryfikacji podniesienia jakości usług

Odnosząc powyższe ustalenia do rozkładu obowiązków między firmą inwestycyjną, a towarzystwem funduszy inwestycyjnych zarządzającym funduszem zamkniętym, który występuje jako emitent w relacji procesu plasowania emitowanych certyfikatów inwestycyjnych, powstaje pytanie o możliwość stosowania przepisów art. 32a i 32b Ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami[9]  w zakresie weryfikacji pokrycia kosztów podnoszenia jakości usług na rzecz inwestora i wynagrodzenia otrzymywanego przez firmę inwestycyjną od osoby trzeciej. Na wstępie należy zaznaczyć, że przepisy te rozciągają – w odniesieniu do dystrybucji tytułów uczestnictwa funduszy otwartych – ciężar weryfikacji i dokumentowania z firmy inwestycyjnej na TFI w ten sposób, że oba podmioty stają się współodpowiedzialne za wykonywanie obowiązków dotyczących zachęt. Tego rodzaju internalizacja obowiązków prawnych w stosunku do TFI (i kosztów regulacyjnych z niej wynikających) niewątpliwie odbiega od wytycznych MiFID II,  które adresują jedynie wymogi działalności firm inwestycyjnych.

Mając na uwadze, że literalnie obowiązki o jakich mowa powyżej, dotyczą funduszy inwestycyjnych otwartych i z uwagi na to, że obowiązków nie należy interpretować rozszerzająco lub tym bardziej w drodze analogii, brak jest argumentów przemawiających za tym żeby w oparciu o aktualny stan prawny wymagać aby TFI dokonywało nadzoru lub było współodpowiedzialne za weryfikację pokrycia wynagrodzenia za oferowanie w kosztach działalności firm inwestycyjnej związanej z poprawą jakości usługi maklerskiej w stosunku do uczestnika funduszu. Nie zmienia to jednak faktu, że przepisy aktualnie obowiązującego rozporządzenia w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych[10], nakazują gromadzenie i przechowywanie dokumentacji potwierdzającej, że celem świadczeń pieniężnych, w tym opłat i prowizji, lub świadczeń niepieniężnych przyjętych lub przekazanych przez firmę inwestycyjną jest podniesienie jakości odpowiedniej usługi świadczonej na rzecz klienta lub potencjalnego klienta.

Podsumowując, w aktualnym stanie prawnym, analiza relacji kontaktowych między firmą inwestycyjną a emitentem (funduszem) oraz inwestorem wymaga kwalifikacji świadczeń przekazywanych cyklicznie przez emitenta za dystrybucję papierów wartościach jako zachęty. Powyższa analiza powinna uwzględniać, czy takie świadczenie jest nakierowane na podniesienie jakości usług i nie stoi w kolizji działania w ochronie dobrze pojętego interesu uczestnika. W tym celu należy  przeprowadzić test (wyłącznie na poziomie firmy inwestycyjnej), czy wartość przysporzenia po stronie firmy inwestycyjnej:

  • nie powoduje preferencji w zakresie wyboru oferowanego instrumentu w oparciu o wynagrodzenie należne za emisję certyfikatów od emitenta (czyli niedającego się zarządzić konfliktu interesu),
  • czy występuję korzyść po stronie inwestora w związku z taką płatnością oraz czy jej rozmiar nie jest nieproporcjonalnie mniejszy względem korzyści uzyskiwanych z tego tytułu przez dystrybutora.

Wynik takiego testu w połączeniu ze spełnieniem wymogów w zakresie zarządzania konfliktem interesów i ujawnieniem stosownych informacji klientom powinien stanowić podstawę do uznania możliwości otrzymywania przez firmę inwestycyjną świadczeń od podmiotów trzecich i w konsekwencji do kształtowania się na rynku praktyki związanej z przyjmowaniem wynagrodzenia za oferowanie papierów wartościowych.

—————————-

[1] Dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych zmieniająca dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/22/EWG (Dz.U.UE.L.145,30/04/2004 P. 0001 – 0044)

[2] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz.U.UE.L.2014.173.349)

[3] Dz. U. 2018  r.  poz. 106 z późn. zm.)

[4] Questions and Answers on the implementation of investor protection topics under the Market in Financial Instruments Directive and Regulation (MiFID II/ MiFIR), 3 October 2018 | ESMA35-43-349

[5] Zgodnie z art. 83d ust. 1 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi z dnia 15 września 2017 r. (Dz.U. z 2017 r. poz. 1768 z późn. zm.), firma inwestycyjna, w związku ze świadczeniem usługi maklerskiej, nie może przyjmować ani przekazywać jakichkolwiek świadczeń pieniężnych, w tym opłat i prowizji, ani jakichkolwiek świadczeń niepieniężnych, z wyłączeniem:

1)  świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych przyjmowanych od klienta lub od osoby działającej w jego imieniu oraz świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych przekazywanych klientowi lub osobie działającej w jego imieniu;

2)  świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych przyjmowanych lub przekazywanych osobie trzeciej, które są niezbędne do wykonywania danej usługi maklerskiej na rzecz klienta,

3)  świadczeń pieniężnych i świadczeń niepieniężnych innych niż określone w pkt 1 i 2, jeżeli:

  1. a) są one przyjmowane albo przekazywane w celu poprawienia jakości usługi maklerskiej świadczonej przez firmę inwestycyjną na rzecz klienta,
  2. b) ich przyjęcie lub przekazanie nie ma negatywnego wpływu na działanie przez firmę inwestycyjną w sposób rzetelny i profesjonalny, zgodnie z zasadami uczciwego obrotu oraz zgodnie z najlepiej pojętymi interesami jej klienta,
  3. c) informacja o świadczeniach, w tym o ich istocie i wysokości, a w przypadku gdy wysokość takich świadczeń nie może zostać oszacowana – o sposobie ustalania ich wysokości, została przekazana klientowi lub potencjalnemu klientowi w sposób rzetelny, dokładny i zrozumiały przed rozpoczęciem świadczenia danej usługi maklerskiej, przy czym warunek ten uznaje się za spełniony również w przypadku przekazania klientowi lub potencjalnemu klientowi informacji sporządzonej w formie ujednoliconej.

[6] CESR Inducements under MiFID Recomendations, V 2007, Ref: CESR/07-228b, s. 10

[7] ESMA Q&A On MiFID II and MiFIR investor protection and intermediaries topics 3.10.2018 ESMA35-43-349, s. 92

[8] Dyrektywa delegowana Komisji (UE) 2017/593 z dnia 7 kwietnia 2016 r. uzupełniająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE w odniesieniu do zabezpieczenia instrumentów finansowych i środków pieniężnych należących do klientów, zobowiązań w zakresie zarządzania produktami oraz zasad mających zastosowanie do oferowania lub przyjmowania wynagrodzeń, prowizji bądź innych korzyści pieniężnych lub niepieniężnych (Tekst mający znaczenie dla EOG.). Do polskiego systemu prawnego przywołany art. 11 Dyrektywy implementuje § 7 Rozporządzenia w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych z dnia 30 maja 2018 r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 1112).

[9] Ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz. U.  z  2018  r.  poz. 1355

[10] Zgodnie z § 8 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1112), firma inwestycyjna jest obowiązana do gromadzenia i przechowywania dokumentacji potwierdzającej, że celem świadczeń pieniężnych, w tym opłat i prowizji, lub świadczeń niepieniężnych przyjętych lub przekazanych przez firmę inwestycyjną jest podniesienie jakości odpowiedniej usługi świadczonej na rzecz klienta lub potencjalnego klienta poprzez:

1)  prowadzenie wewnętrznego wykazu wszystkich świadczeń pieniężnych, w tym opłat i prowizji, oraz świadczeń niepieniężnych przyjętych przez firmę inwestycyjną od osoby trzeciej w związku ze świadczeniem usług maklerskich oraz

2)  rejestrowanie sposobu, w jaki świadczenia pieniężne, w tym opłaty i prowizje, lub świadczenia niepieniężne przyjmowane lub przekazywane przez firmę inwestycyjną, lub które firma inwestycyjna zamierza wykorzystać w celu poprawy jakości świadczonych usług, poprawiają jakość usług świadczonych na rzecz klientów lub potencjalnych klientów, oraz

3)  rejestrowanie działań podjętych w celu uniknięcia negatywnego wpływu na wypełnianie przez firmę inwestycyjną obowiązku uczciwego, rzetelnego i profesjonalnego postępowania w najlepiej pojętym interesie klienta lub potencjalnego klienta.

Autor

Dodaj komentarz

Back to Top